Bạn vừa ngồi xổm lâu rồi đứng dậy, bỗng nhiên trời đất chao đảo, mắt hoa lên vài giây. Hay có buổi sáng thức dậy, chỉ cần xoay đầu là cả căn phòng như quay tròn. Cảm giác chóng mặt này ai cũng từng nếm trải ít nhất một lần.

Đa số các trường hợp chóng mặt chỉ thoáng qua rồi biến mất. Nhưng đôi khi, chóng mặt lại là lời cảnh báo của một vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn. Điều khiến nhiều người bối rối là không biết khi nào nên tự theo dõi, khi nào cần đi khám ngay.

Hãy cùng tìm hiểu chóng mặt thực chất là gì, do đâu mà ra, cách xử trí an toàn và những dấu hiệu bạn tuyệt đối không nên bỏ qua.

Chóng mặt là gì? Phân biệt choáng váng và chóng mặt xoay tròn

Chóng mặt là cảm giác mất định hướng trong không gian, mất thăng bằng hoặc cảm thấy mọi thứ quay cuồng. Đây là một triệu chứng, không phải một căn bệnh riêng lẻ.

Nói cách khác, chóng mặt giống như đèn báo trên bảng điều khiển xe hơi. Nó cho biết có điều gì đó đang xảy ra, nhưng bản thân nó không phải là “hỏng hóc”. Cùng một triệu chứng chóng mặt có thể xuất phát từ rất nhiều nguyên nhân khác nhau.

Trong y khoa, người ta thường chia cảm giác chóng mặt này thành hai nhóm chính. Việc phân biệt đúng nhóm sẽ giúp bạn và bác sĩ khoanh vùng nguyên nhân nhanh hơn.

Choáng váng (lightheadedness) là gì?

Choáng váng là cảm giác lâng lâng, sắp ngất, đầu óc quay cuồng nhẹ. Bạn có thể thấy người mềm nhũn, chân đứng không vững, muốn ngồi thụp xuống. Cảm giác chóng mặt kiểu này thường liên quan đến tuần hoàn máu lên não.

Cần phân biệt choáng váng với hoa mắt. Hoa mắt là hiện tượng mắt tối sầm, mờ đi trong thoáng chốc, thường xảy ra khi bạn đổi tư thế nhanh. Cảm giác này thiên về thị giác nhiều hơn.

Chóng mặt xoay tròn (vertigo) là gì?

Chóng mặt xoay tròn là cảm giác bản thân hoặc mọi vật xung quanh đang quay tròn, dù bạn đang đứng yên. Nguyên nhân thường nằm ở rối loạn hệ thống tiền đình, cơ quan giữ thăng bằng của cơ thể.

Loại chóng mặt này thường đi kèm buồn nôn và mất thăng bằng rõ rệt. Đặc điểm dễ nhận biết là cơn chóng mặt nặng hơn khi bạn thay đổi tư thế đầu, ví dụ khi lăn người trên giường hay ngước nhìn lên cao.

Nguyên nhân chóng mặt thường gặp và chóng mặt là bệnh gì

Rất nhiều người khi bị chóng mặt liền lo sợ mình mắc bệnh nặng. Thực tế, phần lớn nguyên nhân gây chóng mặt là lành tính và có thể kiểm soát được. Tuy nhiên, bạn vẫn nên theo dõi để không bỏ sót trường hợp nguy hiểm.

Để dễ hình dung, ta có thể chia nguyên nhân chóng mặt thành hai nhóm lớn dựa trên cơ chế gây bệnh.

Rối loạn tiền đình và các bệnh tai trong

Tai trong không chỉ giúp bạn nghe mà còn đóng vai trò giữ thăng bằng. Khi cơ quan này gặp trục trặc, chóng mặt xoay tròn xuất hiện. Đây là nhóm nguyên nhân hàng đầu, đặc biệt khi chóng mặt kèm ù tai.

Một số bệnh lý thường gặp trong nhóm này gồm:

Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV): cơn chóng mặt ngắn, dữ dội, xuất hiện khi thay đổi tư thế đầu.
Viêm dây thần kinh tiền đình: thường sau nhiễm virus, gây chóng mặt kéo dài nhiều ngày.
Bệnh Ménière: chóng mặt kèm ù tai, giảm thính lực và cảm giác đầy tai.

Nguyên nhân liên quan tuần hoàn và toàn thân

Nhóm nguyên nhân chóng mặt này liên quan đến việc não không được cung cấp đủ máu hoặc năng lượng trong thời gian ngắn. Cảm giác thường thiên về choáng váng hơn là quay tròn.

Các nguyên nhân phổ biến bao gồm:

Hạ huyết áp tư thế, khi huyết áp tụt nhanh lúc thay đổi vị trí cơ thể.
Thiếu máu, thiếu máu não, hạ đường huyết hoặc mất nước.
Tác dụng phụ của một số thuốc, đặc biệt là thuốc hạ áp và thuốc an thần.
Tình trạng lo âu, căng thẳng kéo dài cũng có thể gây chóng mặt.

Nếu bạn đang dùng thuốc và thấy chóng mặt xuất hiện sau khi đổi thuốc, hãy trao đổi với bác sĩ. Đừng tự ý ngưng thuốc.

Triệu chứng đi kèm chóng mặt cần lưu ý và chóng mặt buồn nôn

Chóng mặt hiếm khi đi một mình. Nó thường kéo theo một loạt triệu chứng khác. Việc để ý những dấu hiệu đi kèm chóng mặt này giúp định hướng nguyên nhân khá tốt.

Các triệu chứng thường xuất hiện cùng chóng mặt gồm:

Buồn nôn và nôn.
Hoa mắt, mắt mờ hoặc tối sầm.
Ù tai, nghe kém.
Mất thăng bằng, đi loạng choạng.
Vã mồ hôi, người mệt lả.

Vì sao chóng mặt lại hay đi kèm buồn nôn? Hệ tiền đình ở tai trong có liên hệ chặt chẽ với trung tâm điều khiển cảm giác buồn nôn trong não. Khi tiền đình bị rối loạn, tín hiệu bị nhiễu, cơ thể phản ứng bằng cảm giác nôn nao. Điều này tương tự cảm giác say tàu xe.

Bạn nên ghi lại mức độ và tần suất triệu chứng chóng mặt. Cơn chóng mặt kéo dài bao lâu, xuất hiện mấy lần trong tuần, nặng hay nhẹ. Những thông tin này rất hữu ích khi đi khám.

Chóng mặt khi đứng dậy là do đâu?

Chóng mặt, choáng váng ngay khi vừa đứng dậy là tình huống quen thuộc với nhiều người. Nguyên nhân thường là hạ huyết áp tư thế đứng.

Khi bạn đứng lên đột ngột, trọng lực kéo một lượng máu dồn xuống chân. Trong tích tắc, lượng máu lên não giảm nhẹ, khiến não thiếu máu tạm thời. Cơ thể cần vài giây để điều chỉnh lại, và đó là lúc bạn thấy hoa mắt, lảo đảo.

Một số yếu tố làm tình trạng chóng mặt này nặng hơn:

Mất nước, uống không đủ nước trong ngày.
Đứng dậy quá đột ngột từ tư thế ngồi hoặc nằm.
Tuổi cao, khi khả năng điều hòa huyết áp giảm.
Một số loại thuốc, nhất là thuốc hạ áp và thuốc lợi tiểu.

May mắn là bạn có thể hạn chế tình trạng này khá dễ dàng. Hãy đứng dậy từ từ, ngồi lại vài giây trước khi đứng hẳn. Uống đủ nước mỗi ngày và tránh thay đổi tư thế một cách đột ngột.

Cách trị chóng mặt và xử trí tại nhà

Khi cơn chóng mặt ập đến, điều quan trọng nhất là tránh té ngã. Một cú ngã có thể gây chấn thương nghiêm trọng, đặc biệt với người lớn tuổi. Phần lớn các biện pháp xử trí chóng mặt tại nhà đều đơn giản và không cần dùng thuốc.

Xử trí ngay khi bị chóng mặt

Ngay khi cảm thấy chóng mặt, hãy dừng mọi việc đang làm. Thực hiện các bước sau:

Ngồi hoặc nằm xuống ngay lập tức để tránh ngã.
Giữ đầu cố định, hạn chế xoay hoặc lắc đầu.
Nhìn vào một điểm cố định trước mặt để bớt cảm giác quay cuồng.
Tránh di chuyển đột ngột trong lúc đang chóng mặt.

Chờ cho cơn chóng mặt qua hẳn rồi mới từ từ đứng dậy. Đừng vội vàng đi lại ngay khi vừa thấy đỡ hơn.

Biện pháp hỗ trợ và điều chỉnh lối sống

Bên cạnh việc xử trí cơn cấp, thói quen sống hằng ngày cũng ảnh hưởng lớn đến tần suất chóng mặt. Một vài điều chỉnh nhỏ có thể tạo khác biệt rõ rệt.

Uống đủ nước và ăn uống đầy đủ, không bỏ bữa.
Hạn chế cà phê, rượu bia và thuốc lá.
Nghỉ ngơi hợp lý và ngủ đủ giấc.
Tập các bài tập phục hồi tiền đình nếu được bác sĩ hướng dẫn.

Các bài tập tiền đình cần được chỉ dẫn đúng cách. Đừng tự tập theo hướng dẫn không rõ nguồn gốc trên mạng, vì có thể làm tình trạng chóng mặt nặng thêm.

Thuốc trị chóng mặt và các phương pháp điều trị

Khi biện pháp tại nhà chưa đủ, bác sĩ có thể chỉ định thuốc trị chóng mặt. Việc dùng thuốc phụ thuộc vào nguyên nhân cụ thể gây chóng mặt.

Một số nhóm thuốc thường được sử dụng gồm:

Thuốc kháng histamin: giúp giảm cảm giác chóng mặt và buồn nôn.
Thuốc điều hòa tiền đình: hỗ trợ cải thiện chức năng giữ thăng bằng.
Thuốc chống nôn: dùng khi chóng mặt kèm nôn nhiều.

Quan trọng hơn cả là điều trị theo nguyên nhân nền. Nếu do huyết áp, cần kiểm soát huyết áp. Nếu do thiếu máu hay rối loạn tiền đình, phải giải quyết đúng gốc rễ vấn đề.

Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Dùng sai thuốc không những không khỏi mà còn có thể che lấp dấu hiệu của bệnh nguy hiểm, khiến việc chẩn đoán chậm trễ.

Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám hoặc cấp cứu ngay

Đa số cơn chóng mặt là lành tính. Nhưng có những trường hợp chóng mặt là dấu hiệu của tình huống đe dọa tính mạng, như đột quỵ hay bệnh tim. Nhận biết sớm những dấu hiệu này có thể cứu mạng bạn hoặc người thân.

Hãy gọi cấp cứu ngay nếu chóng mặt đi kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

Đau đầu dữ dội, xuất hiện đột ngột chưa từng có.
Yếu hoặc liệt tay chân, thường ở một bên cơ thể.
Méo miệng, mặt mất cân đối.
Nói khó, nói ngọng hoặc không hiểu lời người khác.
Đau ngực, khó thở.

Đây là những biểu hiện điển hình của đột quỵ và biến cố tim mạch. Trong tình huống này, từng phút đều quý giá.

Ngoài ra, bạn cũng cần được thăm khám khẩn khi chóng mặt kèm theo:

Ngất xỉu hoặc mất ý thức.
Co giật.
Sốt cao.
Mất thị lực đột ngột hoặc nhìn đôi.

Nếu chỉ chóng mặt nhẹ, thoáng qua và tự hết, bạn có thể theo dõi tại nhà. Nhưng khi xuất hiện các dấu hiệu trên, đừng chần chừ.

Cách phòng ngừa chóng mặt hiệu quả

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Nhiều cơn chóng mặt hoàn toàn có thể được ngăn ngừa bằng những thói quen lành mạnh mỗi ngày.

Để phòng ngừa chóng mặt, bạn hãy chú ý các điểm sau:

Uống đủ nước và duy trì chế độ ăn cân bằng, đầy đủ dinh dưỡng.
Kiểm soát tốt huyết áp và đường huyết, nhất là nếu bạn có bệnh nền.
Thay đổi tư thế từ từ, tránh đứng lên hay cúi xuống đột ngột.
Tập luyện thể chất đều đặn để cải thiện tuần hoàn.
Quản lý căng thẳng và giữ giấc ngủ ổn định.

Nếu chóng mặt kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc ngày càng nặng, đừng chủ quan. Bạn nên thăm khám chuyên khoa Thần kinh hoặc Tai Mũi Họng để tìm đúng nguyên nhân.

Tóm lại, chóng mặt là triệu chứng phổ biến với nhiều nguyên nhân, từ lành tính đến nghiêm trọng. Nhận diện đúng loại chóng mặt, nguyên nhân và dấu hiệu cảnh báo sẽ giúp bạn xử trí kịp thời và an toàn.

Hãy theo dõi sát triệu chứng chóng mặt của mình và đặt lịch khám chuyên khoa Thần kinh hoặc Tai Mũi Họng nếu chóng mặt kéo dài, tái phát hoặc kèm dấu hiệu cảnh báo. Và một lần nữa, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Bài liên quan

Nguồn tham khảo

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa trực tiếp. TPCN không phải thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh.

Chóng Mặt: Nguyên Nhân, Cách Xử Trí Và Khi Nào Đi Khám